पंडित जवाहरलाल नेहरू

   पंडित जवाहरलाल नेहरू.

     पंडित जवाहरलाल नेहरू हे भारताने पाहिलेल्या सर्वात उल्लेखनीय राजकारण्यांपैकी एक होते.  14 नोव्हेंबर 1889 रोजी अलाहाबाद येथे जन्मलेले ते स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून स्मरणात आहेत.  नेहरू हे ऑक्सफर्ड-शिक्षित राजकारणी होते ज्यांनी ब्रिटिश राजवटीपासून भारताच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्याचे नेतृत्व केले.  स्वातंत्र्यानंतर भारताची आर्थिक आणि सामाजिक धोरणे तयार करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.

 नेहरूंचे प्रारंभिक जीवन:

           जवाहरलाल नेहरूंचा जन्म एका श्रीमंत ब्राह्मण कुटुंबात मोतीलाल नेहरू, वकील आणि स्वरूपराणी थुस्सू यांच्या पोटी झाला.  15 वर्षांचे असताना त्यांना लंडनमधील हॅरो स्कूलमध्ये शिक्षणासाठी पाठवण्यात आले, जिथे त्यांना राजकारण आणि साहित्यात प्रचंड रस निर्माण झाला.  नंतर, तो केंब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये गेला, जिथे त्याने कायदा आणि अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला.पंडित जवाहरलाल नेहरू यांचा जन्म १४ नोव्हेंबर १८८९ रोजी अलाहाबाद, भारत येथे झाला.  ते मोतीलाल नेहरू आणि स्वरूप राणी नेहरू यांचे एकुलते एक अपत्य होते.  त्यांचे कुटुंब भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीत प्रमुख होते आणि त्यांचे वडील यशस्वी वकील आणि राजकारणी होते. लहानपणी, नेहरू 15 वर्षांचे होईपर्यंत खाजगी शिक्षकांद्वारे होमस्कूल होते.  त्यानंतर त्यांनी इंग्लंडमधील हॅरो स्कूलमध्ये शिक्षण घेतले आणि नंतर केंब्रिजच्या ट्रिनिटी कॉलेजमध्ये शिक्षण घेतले.  1912 मध्ये ते भारतात परतले आणि कायद्याचा सराव करू लागले. इंग्लंडमध्ये शिकत असताना नेहरूंना लोकशाही आणि राष्ट्रवादाच्या विचारांचा परिचय झाला आणि त्यांना राजकारणात रस वाढला.  1919 मध्ये ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाले आणि त्वरीत संघटनेच्या श्रेणीतून उठले. नेहरू हे एक करिष्माई नेते आणि कुशल वक्ते होते आणि ते भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील सर्वात प्रमुख व्यक्ती बनले.  ते भारतीय स्वातंत्र्याच्या कल्पनेशी कटिबद्ध होते आणि ते मिळवण्यासाठी त्यांनी अथक परिश्रम घेतले. एकंदरीत, राजकीयदृष्ट्या सक्रिय कुटुंबात नेहरूंचे संगोपन, त्यांचे इंग्लंडमधील शिक्षण आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमधील त्यांचा सहभाग या सर्व गोष्टींनी त्यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याला आकार दिला आणि त्यांना भारतातील सर्वात महत्त्वाच्या राजकीय नेत्यांपैकी एक बनण्याच्या मार्गावर आणले.

 राजकीय कारकीर्द:

            नेहरूंची राजकीय कारकीर्द 1920 च्या दशकात सुरू झाली, जेव्हा ते भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाले, एक राजकीय पक्ष जो ब्रिटिश राजवटीपासून भारताच्या स्वातंत्र्याच्या चळवळीचे नेतृत्व करत होता.  नेहरू त्यांच्या वक्तृत्वासाठी आणि लोकांशी संपर्क साधण्याच्या क्षमतेसाठी ओळखले जात होते.  लवकरच ते काँग्रेस पक्षाच्या नेत्यांपैकी एक म्हणून उदयास आले.

1. असहकार चळवळ: 1920 मध्ये, नेहरू महात्मा गांधींच्या असहकार चळवळीत सामील झाले, ज्याचा उद्देश ब्रिटीश वस्तू आणि संस्थांवर बहिष्कार टाकून ब्रिटिश अधिकाराला आव्हान देण्याचा होता.

 2. सविनय कायदेभंग चळवळ: 1930 च्या मिठाच्या सत्याग्रहात नेहरू हे प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते, ब्रिटिश मीठ कराच्या विरोधात सविनय कायदेभंग चळवळ.  चळवळीतील सहभागामुळे त्यांना अटक करून तुरुंगवास भोगावा लागला.

 3. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: ​​नेहरूंनी 1929 पासून अनेक वेळा भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. त्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी काँग्रेसची धोरणे आणि धोरणे तयार करण्यात मदत केली.

 4. भारताची फाळणी: 1947 मध्ये भारताच्या फाळणीच्या वाटाघाटीमध्ये नेहरूंनी महत्त्वाची भूमिका बजावली, ज्यामुळे भारत आणि पाकिस्तान या स्वतंत्र राष्ट्रांची निर्मिती झाली.  अखंड भारताची निर्मिती होऊ शकेल, अशी आशा त्यांनी व्यक्त केली, परंतु व्यापक हिंसाचार टाळण्याचा मार्ग म्हणून फाळणीचे समर्थन केले.

 5. भारताचे संविधान: 1950 मध्ये स्वीकारण्यात आलेल्या भारताच्या संविधानाचा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे नेहरू सदस्य होते. ते संविधानातील लोकशाही मूल्ये आणि मानवी हक्कांच्या संरक्षणाचे जोरदार समर्थक होते.

 6. अलाइन चळवळ: नेहरू हे अलाइनेड चळवळीचे नेते होते, ज्यांनी शीतयुद्धादरम्यान पाश्चात्य आणि सोव्हिएत गटांमध्ये तिसरा मार्ग तयार करण्याचा प्रयत्न केला.  भारताने तटस्थता राखून आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सहकार्यासाठी काम केले पाहिजे, असे त्यांचे मत होते.

 7. चीन-भारत युद्ध: 1962 मध्ये, भारत आणि चीनमध्ये हिमालयातील सीमा विवादावरून युद्ध झाले.  संघर्ष हाताळण्यासाठी आणि चीनच्या लष्करी सामर्थ्याला कमी लेखल्याबद्दल नेहरूंवर टीका झाली.

 पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या दीर्घ आणि प्रभावशाली राजकीय कारकिर्दीतील ही काही क्षणचित्रे आहेत.  भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी त्यांचे नेतृत्व आणि वकिली आजही भारतीयांना प्रेरणा देत आहे.

 नेहरूंचे भारतातील योगदान:

          नेहरू लोकशाही आणि सामाजिक न्यायावर विश्वास ठेवणारे होते.  भारताविषयीची त्यांची दृष्टी सर्वसमावेशक आणि सहिष्णू असलेल्या आधुनिक, धर्मनिरपेक्ष देशाची होती.  भारतातील लोकांना निर्णयप्रक्रियेत सहभागी होण्याचे अधिकार दिले तरच भारताची प्रगती होऊ शकते, असा त्यांचा विश्वास होता.  स्वातंत्र्यानंतर भारताची सामाजिक आणि आर्थिक धोरणे तयार करण्यात त्यांचा मोठा वाटा होता.

       नेहरूंची भारताबद्दलची दृष्टी त्यांच्या काही महत्त्वाच्या उपक्रमांतून दिसून आली.  त्यांच्या नेतृत्वाखाली भारताने जमीन सुधारणा लागू केल्या, जमीनदारी व्यवस्था रद्द केली आणि मोफत आणि सक्तीचे शिक्षण सुरू केले.  त्यांनी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा (NREGA) सारखे अनेक सामाजिक कल्याणकारी कार्यक्रम देखील सादर केले ज्यामुळे लाखो गरीब लोकांना रोजगार मिळाला.

           नेहरूंचे भारतातील सर्वात महत्त्वाचे योगदान हे विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील होते.  त्यांचा वैज्ञानिक प्रगतीवर मोठा विश्वास होता आणि भारतीय तंत्रज्ञान संस्था (IIT) आणि भारतीय विज्ञान संस्था (IISc) स्थापन करण्यात त्यांचा मोलाचा वाटा होता, भारतातील उच्च शिक्षणाच्या दोन प्रमुख संस्था.

 वैयक्तिक जीवन:

           नेहरूंचे वैयक्तिक जीवन शोकांतिकेने चिन्हांकित होते.  त्यांची पत्नी, कमला नेहरू, 1936 मध्ये क्षयरोगाने मरण पावली, त्यांना त्यांची मुलगी इंदिरा गांधी यांचे संगोपन करण्यासाठी सोडून गेले.  त्यांचे वडील मोतीलाल नेहरू यांचेही त्याच वर्षी निधन झाले होते.

        27 मे 1964 रोजी वयाच्या 74 व्या वर्षी नेहरूंचे निधन झाले. त्यांना भारतातील महान राजकारण्यांपैकी एक म्हणून स्मरण केले जाते, ज्यांची आधुनिक, धर्मनिरपेक्ष भारताची दृष्टी आजही भारतीयांच्या पिढ्यांना प्रेरणा देत आहे.

 निष्कर्ष:

           पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी आधुनिक भारताला घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली.  सामाजिक न्याय, अर्थशास्त्र, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान आजही भारतीयांच्या पिढ्यांना प्रेरणा देत आहे.  समृद्ध आणि न्याय्य भारत घडवण्यासाठी अथक परिश्रम घेणारे दूरदर्शी नेते म्हणून त्यांचे स्मरण केले जाते.

"खूप सावध राहण्याचे धोरण सर्वांसाठी सर्वात मोठा धोका आहे. अनियंत्रित वाईट गोष्टी वाढतात, वाईट सहन केले जाते ते संपूर्ण व्यवस्थेला विष देते. संस्कृती म्हणजे मन आणि आत्म्याचे विस्तारीकरण. भांडवलशाही समाजातील शक्ती, जर नियंत्रणात  न ठेवल्या तर, ते वाढतात.  श्रीमंतांना अधिक श्रीमंत आणि गरीबांना अधिक गरीब करतात.

-पंडित जवाहरलाल नेहरू