आषाढी एकादशी

आषाढी एकादशी आली,
विष्णुचे आराधन केले.
मंदा राजा त्याचे दुःख जाणले,
सुखाचे वारे विष्णूने दिले.

प्रलयाचे वर्ष तीन, अन्नहीनतेचा,
प्रजेच्या क्षण दुःख सोडलेला.
संकटात राजा संपूर्ण विश्व,
आंगिरांच्या सत्यसंकल्पाने परतला.

विष्णूचे व्रत आरंभ केले,
उत्सव, पूजन केले.
खूप संकोचाने प्रेम केला,
प्रेमाने विष्णूने भक्तिपूर्वक प्रसन्न केला.

प्रसन्न होते हरि, मंदाता समर्थ,
प्रेमाने वरदान दिला, वर्षविला.
सुख-समृद्धीने प्रजेच्या जीवनात आली,
आषाढी एकादशीचे चमत्कार.

( हा अभंग दुष्काळात राजा मंदताच्या दुःखाची आणि आषाढी एकादशीला भगवान विष्णूंवरील भक्तीची कथा सांगतो.  हे दैवी हस्तक्षेप शोधण्यात आणि दैवीकडून आशीर्वाद प्राप्त करण्याच्या विश्वासाची आणि भक्तीची शक्ती अधोरेखित करते.) 

         आषाढी एकादशी, ज्याला शयनी एकादशी किंवा महाएकादशी असेही म्हटले जाते, हा हिंदू महिन्यातील आषाढ महिन्याच्या तेजस्वी पंधरवड्याच्या (शुक्ल पक्ष) अकराव्या दिवशी साजरा केला जाणारा एक शुभ हिंदू सण आहे.  हा सण भगवान विष्णूच्या भक्तांसाठी विशेषत: महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटकच्या काही भागांमध्ये खूप महत्त्वाचा आहे.
        "आषाढी" हा शब्द हिंदू कॅलेंडरमधील आषाढ महिन्याला सूचित करतो, तर "एकादशी" म्हणजे अकरावा दिवस.  हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानल्या गेलेल्या चातुर्मास कालावधीची सुरुवात हा सण आहे.  असे मानले जाते की या दिवशी भगवान विष्णू गाढ झोपेत जातात आणि चार महिन्यांनंतर प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात.
         आषाढी एकादशी मोठ्या उत्साहात आणि भक्तिभावाने लाखो भक्तांनी साजरी केली जे उपवास करतात आणि विविध धार्मिक कार्यात व्यस्त असतात.  हा सण महाराष्ट्रातील पंढरपूर या छोट्याशा शहराच्या प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्राशी जवळून संबंधित आहे, जेथे भगवान विठ्ठल किंवा विठोबाची पूजा केली जाते.
           आषाढी एकादशीचा उगम प्राचीन हिंदू धर्मग्रंथ, विशेषतः पद्म पुराणात सापडतो.  पौराणिक कथेनुसार, मंडता नावाचा राजा होता जो एका समृद्ध राज्यावर राज्य करत होता.  तथापि, त्याच्या राज्याला तीन वर्षे तीव्र दुष्काळ पडला, ज्यामुळे व्यापक दुष्काळ पडला.  लोक उपासमारीच्या उंबरठ्यावर होते आणि त्यांच्या दु:खापासून सुटका नाही असे दिसत होते.
            उपाय शोधण्यासाठी हताश होऊन राजा मंडताने अंगिरस ऋषींचा सल्ला घेतला.  ऋषींनी त्यांना आषाढी एकादशीचे व्रत पाळण्याचा आणि भगवान विष्णूची अत्यंत भक्तिभावाने पूजा करण्याचा सल्ला दिला.  ऋषींच्या सूचनेनुसार, राजाने व्रत पाळले आणि भगवान विष्णूला समर्पित विविध विधी केले.
            त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवान विष्णू राजा मंडतासमोर हजर झाले आणि दुष्काळ संपवून त्याच्या राज्यात समृद्धी आणण्याचे वचन देऊन त्याला आशीर्वाद दिला.  भगवान विष्णूने आपल्या शब्दाप्रमाणे दुष्काळ संपवला आणि पुन्हा एकदा राज्याची भरभराट झाली.
           तेव्हापासून आषाढी एकादशी हा दिवस भगवान विष्णूच्या उपवास आणि भक्तीचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.  असे मानले जाते की या दिवशी उपवास केल्याने पाप धुतात, आशीर्वाद मिळतात आणि जीवनात समृद्धी आणि आनंद मिळतो.
         आषाढी एकादशीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे पंढरपूरची वारी.  "वारकरी" म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या सर्व स्तरातील भाविक महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून सुमारे 250 किलोमीटर अंतर कापून पायी ही यात्रा करतात.  ते भक्तिगीते गातात, गाणी गातात आणि भगवान विठ्ठल आणि त्यांची पत्नी रुक्मिणी यांच्या प्रतिमांनी सजवलेल्या पालख्या (पालखी) घेऊन जातात.
         हजारो भाविक पारंपारिक पोशाखात, ध्वज आणि वाद्य घेऊन, पंढरपूरच्या दिशेने मिरवणुकीत एकत्र चालत असलेले वारी यात्रेचे एक विलोभनीय दृश्य आहे.  भक्तांनी विठ्ठलाबद्दलचे प्रेम आणि भक्ती व्यक्त केल्याने वातावरण अध्यात्माने भरलेले आहे.
           यात्रेच्या शेवटी पंढरपूरच्या प्रसिद्ध विठ्ठल रुक्मिणी मंदिरात भाविकांची गर्दी होते.  ते प्रार्थना करतात, आरती करतात (दिवे लावण्याची विधी) आणि भगवान विठ्ठलाचा आशीर्वाद घेतात.  मंदिर सुंदरपणे फुले, दिवे आणि हारांनी सजवलेले आहे, एक दिव्य वातावरण निर्माण करते.
           आषाढी एकादशीला वारी यात्रेव्यतिरिक्त इतर विविध विधी आणि प्रथा पाळल्या जातात.  भक्त सकाळी लवकर उठतात आणि पवित्र नद्या किंवा तलावांमध्ये पवित्र स्नान करतात.  ते स्वच्छ कपडे घालतात आणि अन्नपाणी वर्ज्य करून दिवसभर कडक उपवास करतात.
             भक्त दिवसभर प्रार्थनेत, स्तोत्रांचे पठण आणि भगवान विष्णूची स्तुती करण्यासाठी भक्तिगीते गाण्यात घालवतात.  अनेक मंदिरे या दिवशी विशेष कार्यक्रम आणि प्रवचन आयोजित करतात, आषाढी एकादशीचे महत्त्व आणि त्याच्या आध्यात्मिक शिकवणींवर लक्ष केंद्रित करतात.
              उपवासाच्या व्यतिरीक्त, भक्त परोपकार आणि सेवा कार्यात देखील व्यस्त असतात.  असे मानले जाते की या दिवशी गरजूंना अन्न, कपडे आणि इतर आवश्यक वस्तू दान केल्याने अपार आशीर्वाद आणि आध्यात्मिक पुण्य मिळू शकते.
          आषाढी एकादशी हा सण केवळ धार्मिक पाळण्याचाच नाही तर एकात्मतेचा आणि भक्तीचा उत्सवही आहे.  ते लोक आणते.विविध पार्श्वभूमीचे एकत्र येऊन, समुदाय आणि बंधुत्वाची भावना जोपासत.  उत्सवाची भावना सामाजिक अडथळ्यांच्या पलीकडे जाते, कारण भक्त भगवान विष्णूवर त्यांचे प्रेम व्यक्त करण्यासाठी आणि त्यांचे दैवी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी एकत्र येतात.
           शेवटी, आषाढी एकादशी हा एक महत्त्वाचा हिंदू सण आहे जो मोठ्या उत्साहाने आणि भक्तिभावाने साजरा केला जातो.  भगवान विष्णूच्या भक्तांसाठी, जे उपवास करतात, वारी यात्रा करतात आणि विविध धार्मिक कार्यात गुंततात त्यांच्यासाठी हे खूप आध्यात्मिक महत्त्व आहे.  हा सण केवळ एखाद्याचा विश्वास मजबूत करत नाही तर एकता, करुणा आणि निःस्वार्थता देखील वाढवतो.  आशीर्वाद मिळविण्याची, आत्मा शुद्ध करण्याची आणि आत्मज्ञानाच्या दिशेने आध्यात्मिक प्रवास सुरू करण्याची ही वेळ आहे.
            आषाढी एकादशीची ऐतिहासिक कथा प्राचीन हिंदू धर्मग्रंथांमध्ये, विशेषतः पद्म पुराणात रुजलेली आहे.  पौराणिक कथेनुसार, मंडता नावाचा राजा होता जो एका समृद्ध राज्यावर राज्य करत होता.  तथापि, त्याच्या राज्याला तीन वर्षे तीव्र दुष्काळ पडला, ज्यामुळे व्यापक दुष्काळ पडला.  लोक उपासमारीच्या उंबरठ्यावर होते आणि त्यांच्या दु:खापासून सुटका नाही असे दिसत होते.
          उपाय शोधण्यासाठी हताश होऊन राजा मंडताने अंगिरस ऋषींचा सल्ला घेतला.  ऋषींनी त्यांना आषाढी एकादशीचे व्रत पाळण्याचा आणि भगवान विष्णूची अत्यंत भक्तिभावाने पूजा करण्याचा सल्ला दिला.  ऋषींच्या सूचनेनुसार, राजाने व्रत पाळले आणि भगवान विष्णूला समर्पित विविध विधी केले.
          त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवान विष्णू राजा मंडतासमोर हजर झाले आणि दुष्काळ संपवून त्याच्या राज्यात समृद्धी आणण्याचे वचन देऊन त्याला आशीर्वाद दिला.  भगवान विष्णूने आपल्या शब्दाप्रमाणे दुष्काळ संपवला आणि पुन्हा एकदा राज्याची भरभराट झाली.
           हा चमत्कारिक प्रसंग आषाढी एकादशीचा पाया बनला, जो भगवान विष्णूच्या उपवास आणि भक्तीचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.  असे मानले जाते की या दिवशी उपवास केल्याने पाप धुतात, आशीर्वाद मिळतात आणि जीवनात समृद्धी आणि आनंद मिळतो.
          हा सण चातुर्मास कालावधीची सुरुवात देखील करतो, ज्या दरम्यान भगवान विष्णू गाढ झोपेत जातात आणि चार महिन्यांनंतर प्रबोधिनी एकादशीला जागे होतात.  हा काळ हिंदू धर्मात अत्यंत पवित्र मानला जातो आणि भगवान विष्णूचा आशीर्वाद घेण्यासाठी भक्त विविध धार्मिक कार्यात गुंततात.
          राजा मंडताची कथा आव्हानांवर मात करण्यासाठी आणि दैवी हस्तक्षेप शोधण्यात विश्वास आणि भक्तीची शक्ती दर्शवते.  हे एक स्मरणपत्र आहे की प्रामाणिक प्रार्थना आणि धार्मिक विधींचे पालन केल्याने, एखाद्याला दैवी कृपा आणि आशीर्वाद मिळू शकतात.
            आषाढी एकादशी हा केवळ धार्मिक पाळण्याचा काळ नाही तर एकात्मतेचा आणि भक्तीचा उत्सवही आहे.  हे विविध पार्श्वभूमीतील लोकांना एकत्र आणते, समुदाय आणि बंधुत्वाची भावना वाढवते.  उत्सवाची भावना सामाजिक अडथळ्यांच्या पलीकडे जाते, कारण भक्त भगवान विष्णूवर प्रेम व्यक्त करण्यासाठी आणि त्यांचे दैवी आशीर्वाद मिळविण्यासाठी एकत्र येतात.

आळंदी ते पंढरपूर वारीचे महत्त्व;
         आषाढी एकादशीला आळंदी ते पंढरपूर या वारीची ऐतिहासिक कथा 13 व्या शतकातील आहे आणि ती प्रसिद्ध संत-कवी संत ज्ञानेश्वर महाराज यांच्याशी संबंधित आहे.
         संत ज्ञानेश्वर महाराज, ज्यांना ज्ञानदेव किंवा ज्ञानदेव म्हणूनही ओळखले जाते, ते महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळीतील एक प्रमुख संत होते.  ते 13व्या शतकात जगले आणि त्यांनी भगवद्गीतेवर "ज्ञानेश्वरी" नावाचे प्रसिद्ध भाष्य रचले.
          पौराणिक कथेनुसार, संत ज्ञानेश्वर महाराज, त्यांचे भावंड निवृत्तीनाथ, सोपानदेव आणि मुक्ताबाई यांच्यासह पंढरपूरमध्ये भगवान विठ्ठलाची (भगवान विष्णू) त्यांच्या शिकवणी आणि भक्तीचा प्रसार करण्यासाठी यात्रेला निघाले.  आषाढी एकादशीला त्यांनी त्यांच्या जन्मगावी आळंदी येथून प्रवास सुरू केला.
          ते पंढरपूरकडे निघाले असता हजारो भाविक त्यांच्यात सामील झाले आणि त्यांची भव्य मिरवणूक झाली.  भाविकांनी भक्तिगीते गात, नृत्य करून विठ्ठलावरील आपले प्रेम व भक्ती व्यक्त केली.  हा प्रवास श्रद्धा आणि भक्तीचा उत्सव ठरला.
         पंढरपूरला पोहोचल्यावर संत ज्ञानेश्वर महाराज आणि त्यांच्या भावंडांनी विठोबा मंदिरात विठ्ठलाचे दर्शन घेतले.  त्यांनी प्रार्थना केली आणि देवतेकडे आशीर्वाद मागितले.
         आषाढी एकादशीला आळंदी ते पंढरपूर ही यात्रा "वारी" म्हणून ओळखली जाणारी वार्षिक परंपरा बनली.  ती आजही चालू आहे आणि ती महाराष्ट्रातील सर्वात लक्षणीय धार्मिक मिरवणुकांपैकी एक आहे.  वारीमध्ये राज्याच्या विविध भागातून आणि पलीकडचे भाविक सहभागी होऊन अनेक दिवस अनवाणी पायी चालत पंढरपूरला पोहोचतात.
           वारी हा केवळ भौतिक प्रवास नसून आध्यात्मिक प्रवासही आहे.  हे भक्तांच्या परमात्म्याला शरणागती आणि भगवान विठ्ठलाच्या समर्पणाचे प्रतीक आहे.  वारीमध्ये सहभागी होऊन आषाढी एकादशीला भगवान विठ्ठलाचा आशीर्वाद मागितल्याने अपार आध्यात्मिक पुण्य आणि तृप्ती होते, असा विश्वास आहे.
             वारी ही महाराष्ट्रीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग बनली आहे आणि ती भगवान विठ्ठलावरील भक्ती आणि प्रेम दर्शवते.  हा एक उत्साही आणि आनंदी उत्सव आहे जो वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतील लोकांना त्यांच्या सामायिक विश्वासात एकत्र करतो.